Барбара Радзівіл (1520–1551) — адна з самых вядомых жанчын эпохі Рэнесансу ў гісторыі Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай. Яна нарадзілася 6 снежня 1520 года ў Вільні, памерла 8 мая 1551 года ў Кракаве; пахаваная ў віленскім кафедральным саборы Святога Станіслава.
Паходжанне і выхаванне
Радзівілы ў XVI стагоддзі былі сярод ключавых эліт ВКЛ, таму Барбара з дзяцінства трапіла ў асяроддзе палітыкі і еўрапейскай дваровай культуры. Для шляхецкай дзяўчыны таго часу важнымі лічыліся мовы, этыкет, музыка, пісьмо, уменне весці перапіску. Менавіта з ліставання і пазнейшых хронік даследчыкі бачаць у Барбары не толькі “прыгажуню з легенды”, а асобу з уласным характарам і амбіцыямі.
Ад удавы да вялікакняжацкай жонкі
Першы шлюб Барбары быў з ваяводам Станіславам Гаштольдам; рана аўдавеўшы, яна засталася пры двары ў Вільні. У сярэдзіне 1540-х гадоў у яе жыцці з’явіўся Жыгімонт Аўгуст — вялікі князь літоўскі і спадчыннік польскага трона. У 1547 годзе яны таемна ўзялі шлюб. Супраць выступілі Жыгімонт Стары і Бона Сфорца, а таксама значная частка польскіх магнатаў. Пасля смерці Жыгімонта Старога ў 1548 годзе сойм настойваў на скасаванні шлюбу, але Жыгімонт Аўгуст адмовіўся.
Каралева без спакою
Канфлікт вакол Барбары быў не толькі сямейным, але і дзяржаўным: шлюб узмацняў пазіцыі Радзівілаў у ВКЛ і змяняў баланс уплыву пры двары. Тым не менш у 1550 годзе Барбару каранавалі каралевай польскай.
Яе каралеўства аказалася кароткім: у 1551 годзе яна памерла ва ўзросце 30 гадоў. Хуткая смерць пасля каранацыі падсілкоўвала чуткі і легенды, але дакладную прычыну сёння назваць складана. Вядома, што Жыгімонт Аўгуст вельмі цяжка перажыў страту, і гэта адбілася на яго далейшым жыцці.
“Чорная пані” і культурная памяць
Постаць Барбары Радзівіл стала сюжэтам для літаратуры, тэатра і музыкі; у беларускай традыцыі яна часта выступае сімвалам асабістага выбару і трагічнага кахання. Асобнае жыццё атрымаў і народны міф пра “Чорную пані Нясвіжа”, які звязваюць з радзівілаўскімі замкавымі гісторыямі. Так легенда наклалася на рэальныя факты: жанчына з Вільні, што ўзнялася да каралеўскай кароны, стала герояй памяці, у якой чалавечыя пачуцці пастаянна сутыкаюцца з логікай улады.
Паводле біяграфічных звестак, месца пахавання ў Вільні стала сімвалічным: Барбара, якая была каралевай польскай, вярнулася “дамоў” у прастору ВКЛ. Сёння яе імя згадваюць не толькі ў сувязі з каралеўскім дваром, але і як частку гісторыі Вільні, Нясвіжа і ўсёй радзівілаўскай спадчыны, што фармавала культурны ландшафт Беларусі.
